Hoezo, Wall Street had beter moeten weten?

March On Wall Street

Photo (March on Wall Street) by Jens Schott Knudsen on Flickr

In de Verenigde Staten is de laatste decennia werk gemaakt van het strafrechtelijk vervolgen van witteboordencriminelen. Regelmatig worden lange gevangenisstraffen opgelegd. ‘Wall Street’ is echter nooit vervolgd voor de frauduleuze praktijken en de miljardenschade en de kredietcrisis die daaruit volgden. Waarom niet? David Friedrichs, Amerikaans hoogleraar in Sociology en Criminal Justice en auteur van onder andere het boek Trusted Criminals, sprak er gisteren over tijdens een studiemiddag van de Nederlandse Vereniging voor Criminologie over banken, economische crisis en financiële criminaliteit.

De investeringsbanken op Wall Street hebben niet enkel financiële schade veroorzaakt maar ook angst, frustratie, verdriet, woede en wanhoop. Het niet vervolgen van de banken versterkt de gevoelens van onrechtvaardigheid – zeker gegeven het feit dat de gevangenissen overvol zitten met kansarme minderheden. Daarnaast heeft het uitblijven van vervolging volgens Friedrichs tot gevolg dat er geen afschrikkende werking meer uitgaat van het strafrecht, waarmee justitie in feite de boodschap communiceert dat zulke schadelijke praktijken acceptabel zijn.

Interlock

Waarom is er niemand vervolgd? Het klassieke criminologische argument voor het bestaan van klassenjustitie is dat de mensen met geld en macht hun eigen criminele handelingen uit het strafrecht weten te houden. Politieke lobby, belangenverstrengeling en zelfregulering maken het mogelijk dat ze kunnen meebeslissen over de juiste aanpak van hun schadelijke gedrag. Mensen zonder geld of macht – de ‘onderklasse’ die is oververtegenwoordigd in de gevangenissen – kunnen niet meepraten over hoe hun gedrag wordt gereguleerd.

Friedrichs wijst inderdaad op de ‘interlock’, het in elkaar grijpen, van Wall Street en Washington. De overheid is bijvoorbeeld voor een deel afhankelijk van de donaties van grote bedrijven. Daar komt bij dat veel openbaar aanklagers anticiperen op een carrière als advocaat bij grote financiële bedrijven: ze kunnen daar veel meer verdienen. Dat brengt belangenverstrengeling met zich mee. Is het slim om je toekomstige werkgever aan te klagen? Een groot deel van de oplossing ligt volgens Friedrichs dan ook bij het verwijderen van deze omstandigheden die crimineel gedrag uitlokken en mogelijk maken.

Stabiliseren

Er zijn ook andere redenen voor het uitblijven van vervolging. Friedrichs vertelt dat de prioriteit van de Amerikaanse overheid niet lag bij vervolgen maar bij het stabiliseren van de economie omwille van de werkgelegenheid. Daarnaast was er, terugkijkend op de Enron-affaire, vrees voor de desastreuze gevolgen van vervolging: er was veel kritiek geweest op de harde aanpak van Enron omdat die ertoe leidde dat vele onschuldige werknemers hun baan verloren. Ten slotte, een vaak genoemde reden voor het uitblijven van vervolging bij witteboordencriminaliteit, noemde Friedrichs de complexiteit van de zaak: hoe krijg je het bewijs rond, hoe wijs je de juiste schuldigen aan?

In een reactie op het betoog van Friedrichs, vraagt Roan Lamp, advocaat en hoogleraar Financieel Toezicht, zich af waar de grens ligt tussen fouten en fraude, tussen slechte inschattingen en slechte intenties. Lamp wijst er op dat we in Nederland best makkelijk zijn in vervolgen op basis fouten of schade, denk aan te hard rijden of milieucriminaliteit. Maar met financiële praktijken van banken ligt het moeilijker vanwege de vervlechting van legale en illegitieme, en schadelijke en profijtelijke handelingen. De moeilijkheid zit niet zozeer in de bewijslast maar in een meer fundamentele vraag: wanneer is schadelijk gedrag ook crimineel gedrag?

Trusted criminals

Marcus Wagemakers, hoofd Integriteitstoezicht bij de AFM, zegt in zijn reactie op Friedrichs en Lamp dat hij deze vraag niet zo interessant vindt. Zijn uitgangspunt is dat als bepaalde praktijken schade aanrichten deze praktijken moeten worden gestopt. Dan kan op verschillende manieren. Het strafrecht heeft daarbij zeker niet altijd de voorkeur. Het is goed mogelijk dat er betere manieren zijn om ervoor te zorgen dat mensen zich aan de regels houden, die niet ook de creativiteit smoren en het vertrouwen in de economie ondermijnen. Het gaat erom de meest effectieve middelen in te zetten. Het doel van de AFM is dan ook niet het bestraffen van schadelijk gedrag maar het waarborgen van een goed functionerende financiële markt.

Voorts betoogt Wagemakers dat er Nederland geen sprake is van belangenverstrengeling. Opmerkelijk is dat Wagemakers geen enkel gevaar ziet in het feit dat de AFM wordt betaald door de bedrijven zelf. Friedrichs benadrukt dat juist hier een belangrijke oorzaak van het probleem ligt: de (potentiële) daders hebben (teveel) invloed op criminalisering en de aanpak van criminele praktijken. De bedrijven beslissen mee over de vraag in hoeverre wetgeving en vervolging moeten worden aangescherpt, en of het beter is hun praktijken te controleren via het bestuursrecht en, vooral, zelfregulering. Zij zijn ‘trusted criminals’: criminelen die we blijkbaar vertrouwen als ze zeggen dat ze kunnen toezien op hun eigen gedrag.

Dat zij ‘trusted criminals’ zijn blijkt ook uit het idee dat directeuren, managers en bankiers het strafrecht toch eigenlijk niet nodig zouden moeten hebben als afschrikwekkende stok achter de deur, zoals werd opgemerkt tijdens de discussie. Met andere woorden: zij zouden beter moeten weten. Maar waarom verwachten we dat eigenlijk van hen?

What do you think?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s